Historia Zespołu Cmentarzy Wyznaniowych

Ratujemy Lomzynskie Cmentarze 005 mZabytkowy cmentarz w Łomży – Zespół Cmentarzy Wyznaniowych, uznawany za jeden z najpiękniejszych i najstarszych w Polsce (Jerzy Waldorff mówił o nim „Wspaniała czarna perła”) znajduje się przy ul. Kopernika – dawniej – Świętego Mikołaja. Na początku XIX wieku były to już peryferie Łomży; dziś – niemalże centrum tzw. „starej” części miasta. Zespół cmentarny w Łomży obejmuje teren cmentarza rzymskokatolickiego i byłych cmentarzy: ewangelicko-augsburskiego i prawosławnego. Powstał ok. 1797 roku, choć uznaje się, że pierwszy pochówek miał tu miejsce w roku 1801.   Jest jednym z najstarszych cmentarzy w Polsce. Od ponad 20 lat, dzięki wspólnej kweście „Ratujemy łomżyńskie zabytki cmentarne” Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Łomżyńskiej, Komisji Opieki nad Zabytkami PTTK, harcerzy i Łomżyńskiego Towarzystwa Fotograficznego, co roku poszczególne nagrobki są remontowane. Obecnie kwestę organizuje już tylko TPZŁ, przy wsparciu ponad stu wolontariusz.

Na XIX-wiecznym cmentarzu łomżyńskim – według oficjalnych danych Służby Ochrony Zabytków - znajduje się ponad 560 zabytkowych nagrobków zróżnicowanych pod względem stylowym, artystycznym i materiałowym. Zachowały się grobowce i nagrobki w stylu klasycystycznym, neoklasycystycznym, neogotyckim, eklektycznym, niektóre z elementami neorenesansowymi.

Łomżyńska nekropolia została wpisana do rejestru zabytków pod numerem rejestru 272 decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Łomży z dnia 25 II 1985 r.

Spoczywają tu ludzie bardzo zasłużeni nie tylko dla miasta. Jest wśród nich Jakub Waga (1800-1872) – botanik, autor „Flory Polskiej”, Feliks Bernatowicz (1786-1836) – pisarz, autor m.in. powieści „Pojata, córka Lizdejki”, Alfons Budzyński (+ 1855) – lekarz weterynarii, archeolog i badacz Mazowsza, Klemens Szczawiński (+1877) – pierwszy prezydent Łomży po uzyskaniu przez nią statusu stolicy guberni wraz z innymi prezydentami, m.in. Janem Turkowskim i wiceprezydentem Krzysztofem Choińskim, zamordowanym brutalnie przez bandytów, Marian Śmiarowski (+1907) – adwokat przysięgły, założyciel wielu instytucji społecznych i dobroczynnych w Łomży, m.in. straży ogniowej, niektórzy biskupi łomżyńscy oraz wielu zacnych urzędników, adwokatów i księży, kupców i rzemieślników, żołnierzy i bohaterów narodowych; ofiaryI i II wojny światowej oraz walk bratobójczych po 1915 roku. Jest mogiła Leona Kaliwody – 18-letniego warszawiaka, Komendanta Polskiej Organizacji Wojskowej w Łomży, który 11 listopada 1918 po południu zginął na ul. Sienkiewicza w trakcie rozbrajania Niemców, a obok – skromniutka mogiłka jego ukochanej Halinki Jarnuszkiewiczówny, która nie mogła pogodzić się ze śmiercią ukochanego i na jego mogile odebrała sobie życie...

Cmentarze są zabytkami o szczególnym charakterze, stanowią część niepisanej historii danej miejscowości. Do takich zabytków należy cmentarz łomżyński. Od chwili przyjęcia chrześcijaństwa do końca XVIII wieku w Polsce zmarłych grzebano na cmentarzach przykościelnych, natomiast znaczniejsze osobistości w samych kościołach. Najstarszy cmentarz w Łomży znajdował się przy kościele św. Wawrzyńca w Starej Łomży. W czasie badań archeologicznych prowadzonych w 1982 r. natrafiono na wielowarstwowe cmentarzysko średniowieczne i nowożytne z XV - XVIII w. Wyeksplorowano ponad 100 szkieletów ułożonych w linii Wschód - Zachód, natrafiając na resztki trumien, monety i części stroju. Pierwszy cmentarz parafialny w Łomży - po przeniesieniu jej ze Starej Łomży na obecne miejsce w XIV w. - założono przy kościele NMP i św. Rozesłańców zbudowanym przed 1392 roku, a konsekrowanym w 1410 r. Kościół położony był wraz z cmentarzem w północno-wschodniej części miasta na tzw. Popowej Górze (obecnie ulica Krzywe Koło). Stał w pewnej odległości od skarpy, bliżej rynku niż obecny kościół kapucynów. Cmentarz niszczony był przez pieszych i konnych, ponieważ prowadziła koło niego droga publiczna do portu i mostu na Narwi.
W 1525 r. parafię przeniesiono do nowo wzniesionego kościoła pw. św. Michała i św. Jana Chrzciciela przy ul. Dwornej. Tam zlokalizowano cmentarz grzebalny, który był duży i szeroki, otoczony murem z bramami. Przez cmentarz prowadziło publiczne przejście, przez co teren niszczony był nie tylko przez ludzi, ale i przez zwierzęta. W okresie międzywojennym natrafiono na szczątki ludzkich szkieletów przy kopaniu rowów wodno-kanalizacyjnych na ul. Dwornej, w pobliżu katedry.
Ludzi o tzw. wyższym statusie społecznym chowano również w samym kościele, np. księdza kanonika Jana Wojsławskiego - pierwszego proboszcza, członków rodzin Koneckich i Modliszewskich. Prawdziwe miasto zmarłych odkryto pod prezbiterium katedry, w trakcie jej ostatniego generalnego remontu. Odnaleziono m.in. szczątki budowniczego katedry, ale także blisko 200 innych szkieletów. Nie było to niczym wyjątkowym.

Obecny zespół cmentarny w Łomży obejmuje teren cmentarza rzymskokatolickiego i byłych cmentarzy ewangelicko-augsburskiego i prawosławnego. Powstał w czasie, gdy Łomża wchodziła w skład Rejencji Białostockiej w Prusach Wschodnich i znajdowała się pod władzą pruską w latach 1794 - 1807 Miasto liczyło przy końcu XVIII w. około 1160 mieszkańców.
W 1838 roku staraniem proboszcza ks. Pawła Andruszkiewicza usunięto parkan, a cmentarz otoczono murem, zasadzono topolę balsamiczną i krzewy. W tym samym roku wzniesiono kaplicę grobową, ceglaną rotundę fundacji Mateusza Śmiarowskiego dla jego żony Wincenty z Rupińskich - początkowo pw. św. Wincentego, potem Św. Krzyża. Do dziś to jeden z najbardziej rozpoznawalnych, charakterystycznych elementów łomżyńskiej nekropolii.
W 1846 r. Rada Administracyjna Królestwa i Policja Lekarska wydała przepisy dotyczące uporządkowania cmentarzy w ciągu dwóch lat (reskrypt z 31 VI 1846 r.). Zgodnie z nimi mogły istnieć dwa rodzaje grobów - stałe (nagrobki z kamienia i żelaza) oraz czasowe (krzyże drewniane). Powtórne grzebanie zmarłych dozwolone było po okresie 15-30 lat. Zmarli w wyniku epidemii np. cholery chowani byli w wydzielonych miejscach, podobnie jak samobójcy i dzieci nieochrzczone. Zgodnie z zaleceniem wydanym w 1852 r. przez lekarza powiatowego i policję, przy każdym grobie stał słupek z numerem odpowiadającym zapisowi w księdze zmarłych. W związku z rozwojem miasta, powstaniem guberni łomżyńskiej w 1867 r. i wzrostem liczby mieszkańców, która wynosiła w tymże roku ponad l0 tys., wynikła konieczność rozszerzenia cmentarza. Powiększono go w latach 1849, 1861 - 1879 o tereny położone na wschód.
W 1853 r. postawiono dom przedpogrzebowy według projektu budowniczego powiatowego, Teodora Bogumiła Seyfrieda. W 1866 r. wystawiono murowaną dzwonnicę w pobliżu kaplicy Śmiarowskich. W 1879 r. pojawiła się neogotycka brama, a w 1888 r. - mur od strony Szosy Zambrowskiej. Na przełomie XIX i XX w. dużo grobowców było zniszczonych i zaniedbanych. W latach 1901 - 1902 r. cmentarz uporządkowano i obsadzono drzewami aleję cmentarną. Pierwotny drzewostan jednak nie zachował się.
Przed 1939 r. powstał projekt przeniesienia cmentarza katolickiego na niewielkie wzgórze położone po lewej stronie drogi prowadzącej z Łomży do Zawad. Tam zaczęto budować kaplicę cmentarną - część wzniesionych murów rozebrano w okresie wojny.

Cmentarz ewangelicki istniał od 1801 r. Nadany został darowizną i decyzją rządu pruskiego z tegoż roku, pomimo że gmina ewangelicko-augsburska była nieliczna. Zwiększyła się dopiero w latach trzydziestych XIX w.; w 1830 r. liczyła 65 familii - około 250 osób. Nie miała własnego kościoła, plebanii i szkoły. Nabożeństwa odbywały się w sali gimnastycznej kolegium pijarów. Parafię utworzono dopiero w 1843 r., a w 1853 r. przekazano w użytkowanie kościół popijarski. Cmentarz początkowo był otoczony parkanem, ale w 1831 r. wojska rosyjskie rozebrały go i zużyły na baterie i okopy. W 1844 r. cmentarz obmurowano od północy i południa i wzniesiono kaplicę cmentarną.

W murze od strony północnej przy bocznej bramie umieszczono tablicę z napisem Tu się kończy wielkość świata doczesnych trudów zapłata. Stronę wschodnią zamykał mur cmentarza katolickiego, zachodnią - prawosławnego. W 1879 r. wzniesiono neoromańską bramę główną. Liczba zmarłych ewangelików ciągle się zmniejszała Po 1945 r. w ogóle nie było osób tego wyznania na terenie miasta. W 1977 r. cmentarz ewangelicki przejęła gospodarka komunalna.
Cmentarz prawosławny został założony prawdopodobnie około 1834 r., wraz z powstaniem cerkwi prawosławnej. Najwcześniejsza wzmianka o nim pochodzi z 1839 r. Obejmował tereny położone na południe od istniejących już cmentarzy katolickiego i ewangelickiego. W związku z powstaniem nowych cerkwi i utworzeniem Guberni Łomżyńskiej oraz napływem ludności wyznania prawosławnego, był kilkakrotnie rozszerzany i powiększany w latach 1851 - 1876, 1884 - 1891 oraz w 1906 roku. W 1910 r. wybudowano kaplicę neoklasycystyczną pw. Grobu Pańskiego. Kaplica po remoncie kapitalnym przed trzema laty, służy do dziś wiernym – tu odbywają się msze pogrzebowe, a także główne uroczystości z okazji Wszystkich Świętych i Dnia Zadusznego. Cmentarz prawosławny zamknięto w 1922 r. W 1977 r., przejęła go w zarząd gospodarka komunalna Łomży.

Decyzją wiceprezydenta Łomży z 29 IX 1977 roku dwie działki gruntu z dawnego cmentarza prawosławnego i ewangelickiego przekazane zostały parafii katolickiej w użytkowanie na 50 lat. W tymże roku powstał jeden zespół cmentarny parafialno-komunalny w Łomży.

Na XIX-wiecznym cmentarzu łomżyńskim zachowały się grobowce i nagrobki w stylu klasycystycznym, neoklasycystycznym, neogotyckim, eklektycznym, niektóre z elementami neorenesansowymi. Współczesne nagrobki są bezstylowe w porównaniu z nimi. Nagrobki zabytkowe tworzą piękne pod względem artystycznym kompozycje. Przedstawiają urny żałobne, złamane kolumny, kapliczki z Madonną oraz figurki dziecięce, rzeźby w blasze. Jest cały szereg ornamentowanych krzyży i ogrodzeń żelaznych. Grobowce i nagrobki wykonywane były przeważnie z kamienia, piaskowca, granitu, czasami z żelaza i blachy oraz wyjątkowo z marmuru. Wykonawcami byli kamieniarze oraz znane firmy kamieniarsko-rzeźbiarskie z Łomży i Warszawy.
Te piękne zabytki cmentarne w większości są zniszczone i wymagają konserwacji. W narożniku północno - zachodnim cmentarza komunalnego (dawniej prawosławnego) w 1978 r. utworzono niewielkie lapidarium, w którym zgromadzono elementy ogrodzeń żelaznych, 32 nagrobki i krzyże, secesyjną kaplicę.
Cmentarz w Łomży jest rodzajem Mauzoleum, jedną z najcenniejszych pamiątek przeszłości miasta.

Od 1861 roku przy ul. Słonecznej (obecnie Kardynała Wyszyńskiego) znajdował się cmentarz wojskowy z grobami żołnierzy polskich, rosyjskich i niemieckich. Obecnie w tym miejscu wybudowany został kościół pw. Miłosierdzia Bożego. Przy kościele zachowała się mała murowana kaplica cmentarna. Wyjęte z grobów szczątki zmarłych zostały przeniesione do pobliskiego kopca, na zwieńczeniu którego wybudowano Ołtarz Papieski, przy którym 4 czerwca 1991 roku Jan Paweł II sprawował uroczyste nabożeństwo dla rolników. Ukoronował wówczas także obraz Matki Bożej Łomżyńskiej i nazwał ją Matką Pięknej Miłości. Na wewnętrznej ścianie ołtarza umieszczono tabliczki z nazwiskami i stopniami żołnierzy, których szczątki spoczywają w tym Mauzoleum.

 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_001 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_001
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_002 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_002
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_003 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_003
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_004 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_004
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_005 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_005
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_005_m ratujemy_lomzynskie_cmentarze_005_m
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_006 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_006
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_007 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_007
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_008 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_008
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_009 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_009
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_010 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_010
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_011 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_011
 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_012 ratujemy_lomzynskie_cmentarze_012
 img_9096-001 img_9096-001
 img_9098-001 img_9098-001
 img_9100-001 img_9100-001
 img_9103-001 img_9103-001
 img_9115-001 img_9115-001
 img_9117-001 img_9117-001
 img_9118-001 img_9118-001
 img_9128-001 img_9128-001
 img_9132-001 img_9132-001
 img_9133-001 img_9133-001
 img_9137-001 img_9137-001
 img_9142-001 img_9142-001
 img_9144-001 img_9144-001
 img_9146-001 img_9146-001
 img_9155-001 img_9155-001
 img_9166-001 img_9166-001
 img_9169-001 img_9169-001
 img_9172-001 img_9172-001

cmentarz-bramaratujemy-zabytki-cmentarne

Free business joomla templates